Een mini-college van hoogleraar Jolle Demmers tijdens de actie op het Spui
|
Terwijl de Europese leiders denken dat ze goed bezig zijn, duwt hun politieke koers Europa steeds meer richting oorlog. Hoe kan dat en wat doen we eraan? Daarover gaat dit minicollege van hoogleraar Jolle Demmers dat ze voordroeg bij Stop de Oorlog Amsterdam op 24 oktober op het Spui. Jolle Demmers is sinds 2019 hoogleraar Conflict Studies aan de Universiteit Utrecht en mede-oprichter van het Centre for Conflict Studies. (Ook te beluisteren bij Radio Patapoe.)
In deze tijd van oorlog is het noodzakelijk ons de kunst van herhaling eigen te maken. Ik ben daar nog slecht aan gewend. Wetenschappers zijn ongeduldige snuffelaars, voortgedreven door nieuwsgierigheid. Maar herhaling is natuurlijk van groot belang in het publieke debat. Zeker een debat dat zo wordt overheerst door oorlogstaal. Het is daarom goed om te zien dat jullie dit wél doen. Hoe jullie telkens terugkeren naar dit plein. Maand na maand na maand. En het verzet tegen oorlog, en de hoop op een realistische vrede, blijven agenderen. Goed ook om te zien dat een bredere groep zich verbindt met het verzet tegen oorlog. Tegen het recept van ‘escalatie zonder uitweg’ waarin de Europese elite zich heeft vastgebeten. Twee zaken beginnen nu door te dringen bij een groter publiek. Ten eerste, hoe de nieuwe Wet Defensiegereedheid ruimte biedt tot ook dwingende vormen van rekrutering van reservisten. Ten tweede, hoe de NAVO wel degelijk offensieve ambities heeft. Recentelijk betoogde NAVO-chef Rutte dat Iran, en het hele Midden-Oosten, “onze achtertuin” zijn. Het is Europa, en niet de VS, dat daar “orde op zaken” moet gaan stellen zodra we genoeg militaire capaciteit hebben. Dankzij de 5 procent Defensie uitgaven. Jongeren begrijpen dat dit ander koek is dan het verdedigen van Nederland of Europa - iets waar ze het nut van kunnen inzien. Europese leiders verbinden zich nog altijd met het imperiale militarisme van de VS. En daarmee is het niet ondenkbaar dat Nederland zich wederom zal begeven in een offensieve oorlog buiten het NAVO grondgebied. Zoals eerder de rampzalige militaire operaties in Afghanistan, Irak, Libië. Mensen merken ook hoe Europese leiders (terecht) hameren op de Russische invasie als criminele daad van agressie, maar tegelijkertijd zwijgen over de onrechtmatige aanvallen op Venezuela, Cuba, Iran, en hun juridische verplichting tot het stoppen van de genocide op de Palestijnen niet nakomen. Het begint door te dringen dat die verbinding met de Amerikaanse liberale hegemonie ons binnenkort wellicht in een avontuur in de Chinese Zuidzee doet belanden, of in een strijd tegen de Houthi’s, of waar ook ter wereld. Ik wil daar vanavond op dit winderige plein een paar dingen over zeggen. Twee uitgangspunten helpen mij daarbij;
Ik breek mijn mini-college in drie stukken:
Ik vraag jullie daarbij om mee uit te zoomen uit de dagelijkse oorlogswaanzin. Kortom, om 'systeemgevoelig' te worden. De oorzaken van het huidige oorlogscomplex liggen dieper dan de spektakelpolitiek en antagonistische relaties die het dagelijks nieuws kleuren. Natuurlijk hebben de karakters, bestuursstijlen en ideologische drijfveren van leiders zoals Trump, Netanyahu, Poetin, Zelenski, Rutte, Von der Leyen en hun entourages effecten in de praktijk: van onverwachte sancties tot nachtelijke luchtaanvallen en diesel-deals. Maar politieke macht gaat over meer dan transacties en samenzweringen en dient te worden gesitueerd in de context van grotere geopolitieke en vooral politiek-economische contradicties en ontwikkelingen. ONZE OORLOGEN De Westerse escalatie-reflex is onderdeel van de unipolaire geopolitieke orde van na de Koude Oorlog – die zich machtig waant, maar zich ook bedreigd voelt. En tegen haar grenzen aanloopt, in deze oorlog met Rusland, en nu ook Iran. Het toont de hoogmoed, maar ook het provincialisme van de macht. Dertig jaar lang kon het Westen, met de VS als hegemon, haar wil opleggen aan de wereld. Dit gebeurde volgens het recept van neoliberaal militarisme: het ‘openbreken’ van ‘gesloten’ politieke en economische systemen voor Westers kapitaal met behulp van militaire middelen. De oorlogen in Irak, Libië, Iran en Venezuela -maar ook de gretigheid waarmee Oekraïne binnen de Westerse orbit werd gebracht - zijn voorbeelden van een strategie om ieder alternatief voor het Westerse kapitalisme in te tomen. Landen werden onder het mom van een acute existentiële bedreiging (massavernietigingswapens), of in naam van mensenrechten ‘opengebroken’. Uiteraard voor hun eigen bestwil, en vaak onder de vlag van vrijheid en democratie. De VS heeft meer dan 750 militaire bases buiten haar grondgebied waarvan uit het (vaak in coalitieverband) snel kan ingrijpen als Amerikaanse nationale belangen worden bedreigd. De onzinnige oorlog in Afghanistan en de invasie van Irak konden straffeloos worden uitgevoerd en bleven zonder politieke gevolgen. De bombardementen op Libië leidden tot een implosie van het monopolie op geweld en de opkomst van ISIS in Noord-Afrika [noot 1]. Het veelvuldig gebruik van killer-drones in Jemen, Somalië, en Pakistan met duizenden burgerdoden, en de ‘precisiebombardementen’ --waaronder Hawija-- op Irak en Syrië waren in het Westen nauwelijks nieuwswaardig. In geen van deze gevallen leverden Westerse militaire interventies en hun pogingen tot regime change iets anders op dan ontwrichting, puinhopen, burgerdoden, vluchtelingenstromen, de opkomst van radicale milities, de implosie van het monopolie op geweld, en grootschalige buitenlandse economische exploitatie. Brown University rekende dit jaar uit hoe de Global War on Terror wereldwijd tot 4.5 tot 4.7 miljoen (directe en indirecte) doden heeft geleid [noot 2]. En dat is een conservatieve inschatting. Haast geen Europese burger kent dit getal. Of kan zich daar iets bij voorstellen. DE GRENZEN AAN DE MACHT Wat Europa snel is vergeten, of nooit heeft willen weten, is in de rest van de wereld, met name de BRICS landen en Afrika, allang doorgedrongen. Dat onder het verhaal (en wie weet ook het oprechte geloof) in het verspreiden van democratie en mensenrechten een andere realiteit schuil gaat. De puinhopen van Irak en Libië, en Trumps heldere boodschap aan Venezuela en Iran (en Groenland), hebben inmiddels duidelijk gemaakt dat het hier niet gaat over vrijheid en democratie maar om de implementatie van een MAGA-versie van het kapitalisme. Het militaire geweld van de VS manifesteert zich juist daar waar oliereserves of andere waardevolle grondstoffen worden ingezet voor een (inter)nationale alternatieve politieke agenda en economisch model: zoals ooit de bedoeling was in Venezuela en Cuba, maar ook in Irak, Libië, Iran en Rusland. Ook China conformeert zich niet: Westers kapitaal krijgt geen grip op het gevoerde economisch beleid en is niet in staat de markt te dicteren. Dat leidt tot grote spanningen en de opbouw van Amerikaanse militaire bases in de Chinese Zuidzee. Kortom, de liberale hegemonie van het Westen loopt voor het eerste militair tegen haar grenzen aan: in Iran, in Rusland. En wordt economisch uitgedaagd door China. De vraag is of het westen bereid is haar positie van top-dog op te geven, en een plaats te accepteren in een multipolaire wereld, of blijft vasthouden aan het recept van militair neoliberalisme. EUROPA Intussen zie ik nog steeds hoe sterk de Europese elite, maar ook veel Europeanen, zichzelf verbeelden als de brenger van vrijheid, democratie en recht. Wij vechten tegen de barbaren aan de grens van Europa, en bestrijden het kwaad in de wereld. Ondanks discussies over postkolonialisme, en excuses voor slavernij, ligt het idee van beschavingsimperialisme nog diep verankerd in ons collectieve bewustzijn. Ik denk ook dat dit in essentie de reden is dat de Europese elite volkomen is vastgelopen in de Oekraïne oorlog, en niets anders kan bedenken dan vasthouden aan dit zelfbeeld, met een starre koppigheid. En wederom geen grip krijgt op hoe de VS een heel andere agenda nastreven. In al hun verdeeldheid blijven de Europese elites vasthouden aan hun mantra: 'We blijven wapens sturen, niet alleen voor verdediging, maar ook om diep in Rusland toe te slaan. Onderhandelen met Poetin heeft geen zin. Rusland moet worden uitgeput. Het Russische regime is als Nazi-Duitsland. We mogen nooit een Chamberlain worden. De Oekraïners moeten doorvechten.' We houden ons vast aan het script van de enige oorlog die we kennen en koesteren, de Tweede Wereldoorlog: De strijd van goed tegen kwaad, die vijf jaar duurde, en aan het einde overwonnen de Goeden. Europa is niet van plan om zélf troepen te sturen om Oekraïne bij te staan. We houden vast aan een veilige langeafstandsoorlog. Tegelijkertijd blijft de ‘kroniek van een aangekondigde oorlog met Rusland’ een vast programmapunt aan de talkshow-tafels. Bewindslieden vertonen daarbij een paradoxaal verlangen naar oorlog. Zo kondigden onlangs de Minister van Defensie, schoorvoetend gevolgd door de Minister-president, dat zij Rusland voortaan zouden aanmerken als “de vijand”. Zij plaatsen Nederland daarmee in een directe relatie van interstatelijk gewapend conflict met Rusland. Dit is niet alleen roekeloos, maar ook ondemocratisch. De regering mag het land namelijk niet in oorlog verklaren zonder toestemming van de Staten-Generaal (artikel 96 van de Grondwet). Zo’n wet is er niet voor niets: de stap naar oorlog is extreem ingrijpend en verwoestend en dus met strenge procedures van democratische controle omkleed [noot 3]. Intussen wacht Oekraine een koude oorlogswinter. Het luchtafweergeschut raakt uitgeput. Amerika zet Starlink in als knipperlicht. Soldaten en burgers sterven in een gruwelijke (front)oorlog, onder de gekmakende terreur van First Person View drones. De schatting staat op een miljoen gesneuvelde of zwaargewonde soldaten. Europa heeft nog steeds geen ander plan dan doorvechten. TWEE SCENARIO'S Ik zie twee zwarte scenario’s, of een combinatie van beide, opdoemen.
Misschien dat dit vooruitzicht, en de slogan LAAT EXTREEM-RECHTS NIET DE VREDE KAPEN, Europese leiders kan aanzetten om van hun starre mantra af te stappen. Intussen hoop ik dat de burgers van Europa hun oproep tot vredesinitiatieven blijven herhalen. En herhalen. Op pleinen. In de regen. Ondanks de tegenwind. Noten: [Noot 1]Naar schatting zijn tussen 2001 en 2023 meer dan 940.000 mensen om het leven gekomen door direct oorlogsgeweld in de nasleep van 9/11, in landen als Irak, Afghanistan, Syrië, Jemen en Pakistan. Van hen waren er meer dan 432.000 burger. Het aantal mensen dat gewond raakte of ziek werd als gevolg van deze conflicten ligt vele malen hoger; dat geldt eveneens voor het aantal burgers dat "indirect" is overleden – door de vernietiging van economieën, zorgstelsels, infrastructuur en het milieu als gevolg van de oorlogen. Naar schatting zijn in de oorlogsgebieden die ontstonden na 11 september 3,6 tot 3,8 miljoen mensen indirect om het leven gekomen. Hiermee komt het totale dodental op ten minste 4,5 tot 4,7 miljoen – en dat aantal loopt nog steeds op. [Noot 2] In 2016 publiceerde het buitenlandcomité van het Britse Lagerhuis een rapport over de NAVO-interventie in Libië. Deze was volgens het comité gebaseerd op inaccurate inlichtingen en een overtrokken dreigingsbeeld. Ook ontbrak de strategie om Libië na Kaddafi te helpen opbouwen. Het resultaat was ‘een politieke en economische ineenstorting, conflicten tussen milities en tribale leiders, humanitaire crises, migratiecrises, grootschalige schendingen van de mensenrechten, de verspreiding van wapens van het Kaddafi-regime over de regio en de opkomst van ISIS in Noord-Afrika’. Een jaar voor de NAVO-inval, in 2010, stond Libië nog op nummer 53 van meest (breed) ontwikkelde landen op het vlak van gezondheid, onderwijs, en inkomen van het UN Human Development Report. Ondanks de decennialange staatsrepressie en inperking van mensenrechten was het daarmee het hooggeplaatste Afrikaanse land, met betere levensomstandigheden dan Brazilië, Mexico of Servië. [Noot 3] Technisch gezien maken de belangrijkste vertegenwoordigers van Nederland in zaken van oorlog en vrede zich hier (vast in volle onwetendheid) mogelijk zelfs schuldig aan een misdrijf tegen de veiligheid van de staat. Volgens artikel 100 van het Wetboek van Strafrecht kan iemand namelijk tot hoogstens10 jaar celstraf krijgen indien deze ‘opzettelijk enige handeling verricht waardoor het gevaar ontstaat dat de staat in een oorlog wordt betrokken’. Lees meer van Jolle Demmers |
Klik hier om te bewerken.
|
|