Henk Overbeek

'Het Amerikaanse imperialisme loopt op zijn laatste benen'

 
Hij noemt het gevaar dat de oorlog in Oekraine uit de hand loopt ‘een reëele dreiging.’ ‘Niet dat de Russen ons willen bezetten. Maar wel dat die oorlog uit de hand loopt en tot een grootschalige confrontatie tussen Rusland en de NAVO gaat leiden.’ Dat zegt Henk Overbeek. Overbeek is voormalig Eerste Kamerlid van de SP en emeritus-hoogleraar internationale betrekkingen. Hij sprak tijdens het Spuiprotest van Stop de Oorlog Amsterdam op 24 juni 2026.
 
Beste mensen het gaat vanmiddag over militarisering. En het ideologische bombardement van militarisering waarmee wij dag in dag uit bestookt worden dat is om meer dan een reden gevaarlijk. We hebben al een aantal redenen gehoord. Ik wil er twee aan toevoegen: wij worden meegesleept en verleid om ons ook over te geven aan wat in het Engels heet een war mood, een oorlogsstemming die het hele land geleidelijk in zijn greep krijgt. Dat is een gevaarlijke ontwikkeling vanuit het perspectief ook vanuit mijn eigen vakgebied internationale betrekkingen.
 
We zien eigenlijk nu de laatste weken erger dan ooit tevoren, dat het idee van een atoomoorlog voeren, denkbaar aan het worden is. Ons wordt geleidelijk aan verteld langs verschillende wegen, dat wij erop voorbereid moeten zijn dat het wel eens tot een atoomoorlog in Europa zou kunnen komen. Ik hou het even bij Europa.
 
In zo’n klimaat, waarin niet alleen wij in het westen daarop voorbereid worden maar waarin ook bijvoorbeeld de bevolking in Rusland doordrenkt wordt van het idee dat een atoomoorlog met het westen onontkoombaar begint te worden en misschien ook wel een goeie keuze zou kunnen zijn voor Rusland – in zo’n klimaat wordt de escalatiedwang onontkoombaar.
 
Gevaar van escalatie
Dan gaat die oorlog in Oekraïne, die nu nog steeds tot op zekere hoogte een beperkte oorlog is, zich uitbreiden en escaleren. En dat kan heel gemakkelijk gebeuren. Omdat wij in de afgelopen decennia sinds het einde van de koude oorlog al die dingen, die dat hebben kunnen voorkomen tijdens de koude oorlog – er gebeurden genoeg erge dingen maar het is nooit tot een nucleaire oorlog gekomen. En dat was niet dankzij de afschrikking, laat je dat niet wijsmaken. Dat was dankzij het feit dat er tijdens de koude oorlog na de al gememoreerde Cubacrisis, door beide zijden allerlei wapenbeheersingsovereenkomsten zijn gesloten. Inspectieregimes zijn opgetuigd. Hotlines zijn aangelegd. Zodanig dat de communicatie tussen de besluitvormers in stand kon blijven en het ergste kon voorkomen.
 
Maar in de afgelopen dertig jaar na onze ‘overwinning’ in de koude oorlog, zijn al die instellingen, al die inspectieregimes, al die wapenbeheersingsovereenkomsten, al die hotlines opgeheven. Op de schroothoop van de geschiedenis terechtgekomen. Dus we leven nu in een tijd dat de grote mogendheden en ook de kleine mogendheden in Europa die zich ook groot wanen, tegenover elkaar staan en in een oorlog participeren zonder die achtervang van overleg, van toch proberen om het ergste af te wenden. Dat maakt deze militarisering ongelooflijk gevaarlijk.
 
En nou zou ik het over de toestand in de wereld hebben. Maar ook gezien de tijd ga ik wat ik hier op de kaarten heb staan grotendeels niet zeggen. Ik ga niet uiteenzetten waarom de Oekraïne-oorlog zo gevaarlijk is. Waarom het in feite een proxy-oorlog is tussen de NAVO – het westen – en Rusland, dat het een geprovoceerde oorlog is, daar ga ik allemaal niet op in.
 
China en Taiwan
Ik ga niet in op de vraag of China nou zo verschrikkelijk gevaarlijk is. Mijn antwoord zou geweest zijn, nee, helemaal niet. ‘Ja maar what about Taiwan?’ – Taiwan is een Chinese provincie. Het is niet zo dat de regering in Peking claimt dat het een opstandige provincie is, het is een provincie van China. En laat het in godsnaam aan de Chinezen over, zowel in Peking als in Taipe om daar een vreedzame oplossing voor te vinden. Laten we ons daarmee niet bemoeien. China dringt aan niemand zijn eigen systeem op. China heeft een buitenlandse militaire basis tegenover de 800 van de Verenigde Staten. En China is geen economisch gevaar, in die zin dat China is het meest spectaculaire land dat zich collectief in vijftig jaar ontworsteld heeft aan onderontwikkeling. En dat helemaal op eigen kracht heeft gedaan zonder iemand daarvan het slachtoffer te maken. Dat is het China waar wij het over hebben. En laten we ons niet mee laten slepen in poging om China tot vijand te maken.
 
Iran. Het Midden-Oosten. Ik ga ook niet uitgebreid in op de overeenkomst tussen de VS en Iran die Trump mogelijk de Nobelprijs voor de vrede zou kunnen brengen, als het tot uitvoering van die afspraken komt – ik hou het even bij de stelling het verloop van de oorlog met Iran tekent de nederlaag van de Verenigde Staten en waarschijnlijk ook de terugtocht van de Verenigde Staten uit het Midden-Oosten.
 
En dan komen we op het grote plaatje uit. Wat wij nu meemaken in de wereld, hoe de toestand in de wereld geduid moet worden, is een etappe in de teloorgang van het Amerikaanse imperialisme. Ik heb tot nu toe in mijn praatje steeds het woord hegemonie gebruikt. Dat klinkt een stuk vriendelijker.
 
Vorige week moest ik een lezing houden in Groningen aan de universiteit, voor een groep jonge medewerkers van heel verschillende afdelingen en disciplines, van letteren tot aan pedagogiek en internationale betrekkingen, die wel eens wat wilden horen over de filosofie en de theorie van Marx. Nou, in deze dagen is dat een unicum, dus daar heb ik graag ja op gezegd. En toen heb ik ze proberen uit te leggen wat de kern van Marx’ filosofische benadering is. En dat is het proces van abstractie. Als je de werkelijkheid wilt doorgronden, moet je abstraheren van wat niet wezenlijk is en het wezenlijke centraal stellen in je benadering.
 
Het Amerikaanse imperialisme taant
En het wezenlijk van de huidige toestand in de wereld, is dat het Amerikaanse imperialisme op zijn laatste benen loopt. En daar kunnen we aan de ene kant misschien blij om zijn. Maar we weten ook uit de geschiedenis dat een imperialistische mogendheid die op het punt staat om te vallen, bijzonder gevaarlijk is. Dat hebben we in het Midden-Oosten gezien en dat zullen we vrees ik elders ook nog zien voordat het feitelijk zover is.
 
Wat is dan de essentie van dat Amerikaanse imperialisme, waar gaat het nou eigenlijk om. Want dat is ook belangrijk om je te realiseren als je je afvraagt, wat moeten wij dan met dat inzicht. Het Amerikaanse imperialisme zoals alle imperialismen die in de geschiedenis bestaan hebben en deels nog bestaan, is een systeem dat is georganiseerd om een hele kleine elite, politieke en economische machtselite in staat te stellen zich wereldwijd een groot deel van de door de wereldbevolking geproduceerde winsten toe te eigenen. In een soort van pyramide-achtige structuur. Waarbij steeds het hogere niveau afroomt wat op het lagere niveau geproduceerd wordt.
 
En aan die top stond altijd als beeld: Wall Street. Al het geld in de wereld stroomde naar Wall Street. En er waren twee pijlers onder dat systeem die dat systeem in stand gehouden hebben. Dat was aan de ene kant de Amerikaanse militaire macht. Ik zei al: 800 militaire bases over de hele wereld, elk ander land wat het ook maar een keer in zijn hoofd zou halen om een keer nee te zeggen tegen de Verenigde Staten weet zich omringd door tientallen Amerikaanse militaire bases. En de dollar, de positie van de dollar als wereldbetaalmiddel. Dat steunt dit systeem.
 
En beide staan op dit moment op wankelen. Ik beweer daarmee niet dat het morgen afgelopen is. Nee we zullen nog een aantal etappen in dat proces moeten meemaken helaas. Maar ik denk wel dat de oorlog in Iran en de uitkomst van die oorlog een hele beslissende etappe in dat proces is geweest. Omdat daarin is gebleken dat de Amerikanen een land van 90 miljoen inwoners wat standvastig is en nee zegt, niet onder de knie kunnen krijgen. En daarmee staat de macht van de Verenigde Staten overal in de wereld te wankelen.
 
Drie bedreigingen
En wat betekent dat dan voor ons in Europa?
Voor ons zie ik drie bedreigingen.
De klimaatcrisis is al aan de orde gekomen en alles wat daarmee samenhangt. De dreiging van het uit de hand lopen van de oorlog in Oekraïne, men noemt dat ‘de Russische dreiging’, ik vind dat die dreiging reëel is. Niet dat de Russen ons willen bezetten. Maar wel dat die oorlog uit de hand loopt en tot een grootschalige confrontatie tussen Rusland en de NAVO gaat leiden.
 
En de derde dreiging – en die wil ik hier dan toch genoemd hebben – dat is de dreiging van de antidemocratische, extreemrechtse, fascistische groeperingen die godbetert nog onlangs in ons parlement hebben staan pleiten dat miljoenen mede-Nederlanders het land zullen moeten verlaten. Dat houdt mij ook wel heel erg bezig moet ik zeggen.
 
En al deze drie dreigingen vereisen niet alleen lokaal in Amsterdam en niet alleen nationaal maar ook een Europees politiek antwoord op deze dreigingen te formuleren. En dat betekent dat de EU, dat is nou eenmaal het bestaande institutionele kader waarmee we op Europees niveau politiek maken, zich moet losmaken van de Verenigde Staten en militair, politiek en economisch en op eigen benen moet gaan staan, maar vanuit het besef dat Europa groter is dan de Europese Unie. Rusland grenst niet aan Europa, maar ligt in Europa. En een vreedzame en duurzame toekomst in Europa kan alleen met Rusland georganiseerd worden. En niet tegen Rusland. Dank.

Klik hier om te bewerken.